Jaar van de otter

De Euraziatische otter (Lutra lutra) in Nederland: Wat moet er nog gebeuren?

De Euraziatische otter (Lutra lutra) is sinds 1988 door menselijk toedoen verdwenen uit Nederland. Sinds  het einde van de 20e eeuw zijn er maatregelen genomen om nadelige effecten op de natuur te  voorkomen en daarnaast natuurgebieden te herstellen. Dankzij deze maatregelen kon sinds 2002 de  otter opnieuw worden geïntroduceerd in Nederland. De populatie is sindsdien toegenomen en de otter  heeft zich verspreid door Nederland. Toch is de soort er nog niet en zijn er nog stappen nodig om deze  bijzondere soort ook in de toekomst in Nederland te behouden. CaLutra, de Bever- en Otterwerkgroep  van de Zoogdiervereniging heeft daarom 2021 uitgeroepen tot het ‘Jaar van de Otter’.  

Introductie 

De Euraziatische otter (Lutra lutra), ook wel  visotter genoemd, behoort tot de familie van de  marterachtigen waar ook steenmarters, wezels en  dassen toe behoren. De Euraziatische otter komt,  zoals de naam al suggereert, voor in grote delen  van Europa en Azië. Hiermee is de Euraziatische  otter de meest wijdverspreide ottersoort van alle  13 ottersoorten op aarde. Ook de Slanke otter  (Lutrogale perspicillata), de Aziatische  kleinklauwotter (Aonyx cinereus) en de Harige  neusotter (Lutra sumatrana) komen in het  verspreidingsgebied van de Euraziatische otter  voor. Deze ottersoorten zijn van de Euraziatische  otter te onderscheiden op basis van de vacht,  omvang en neus. Ten opzichte van de  Euraziatische otter heeft de Slanke otter namelijk  een gladdere vacht, is de Aziatische  kleinklauwotter een stuk kleiner en heeft de  Harige neusotter haren op zijn snuit. De  Euraziatische otter komt voor in wetlands,  waterrijke gebieden rondom rivieren en plassen.  Ook komt de Euraziatische otter voor langs de  kust. Omdat het dier afhankelijk is van zoet water  voor onder andere zijn drinkwater en het  onderhouden van zijn vacht, zal de Euraziatische  otter nooit ver van een zoetwaterbron te vinden  zijn.  

Over de otter 

Het dieet van de Euraziatische otter bestaat voornamelijk uit vissen die kleiner zijn dan 25 cm  zoals de paling, baars, snoek, karper en zalm. De  Euraziatische otter is dan ook een uitstekende  zwemmer die tot wel 4 minuten onder water kan  blijven. De neus en oren worden gesloten  gehouden tijdens het zwemmen. Ook in de winter  waagt de Euraziatische otter zich in het ijskoude  water. Bubbels in de vacht zorgen dan voor isolatie en houden zo het dier warm. Langs de oevers rust  de Euraziatische otter uit van het zwemmen en het  jagen, hiervoor gebruikt hij beschutte oeverranden. De Euraziatische otter leeft solitair  waarbij het territorium van een mannetje groter is  dan dat van een vrouwtje, 15 km ten opzichte van  ongeveer 7.5 km. De Euraziatische otter in  Nederland krijgt meestal jongen in de lente of  zomer, dit zijn er vaak 2 à 3. De timing van  reproductie is voornamelijk afhankelijk van de  beschikbaarheid van voedsel; pas als er genoeg  voedsel beschikbaar is zal de Euraziatische otter  zich voortplanten. Bij de geboorte zijn de kleine  otters grijs, blind en hebben ze geen tanden. De  otter pups worden gezoogd tot ze zo’n 16 weken  oud zijn. Op de leeftijd van ongeveer 2 maanden  hebben ze een volwassen vacht: bruin en  waterdicht. Dan breekt het moment om te leren  zwemmen aan. Na zo’n 10 maanden zijn ze  zelfstandig, maar ze blijven dan nog een paar  maanden bij de moeder. In het wild worden otters  gemiddeld 3 tot 4 jaar oud. 

Tekst gaat verder onder de infographic.

Geschiedenis 

Net als vele andere soorten, lijdt de Euraziatische  otter door menselijke activiteiten zoals habitat  verlies, habitatvervuiling en jacht. De uitbreiding  van stedelijke gebieden, het aanleggen van  (snel)wegen en het aanpassen van rivieren voor  bijvoorbeeld de scheepvaart waren en zijn de  drijfveer achter het verlies aan wetlands, kostbare  natuurgebieden met een hoge biodiversiteit.  Vervuiling van het water zorgt ervoor dat giftige  stoffen de voedselketen binnenkomen en hier  accumuleren. Een top predator zoals de  Euraziatische otter heeft dan te maken met een  hoge opname van deze stoffen via hun dieet wat  zorgt voor negatieve effecten op de overleving en  reproductie van de soort. 

Daarnaast werd de Euraziatische otter vroeger bejaagd voor zijn dikke vacht. Deze factoren zorgden voor een alarmerende achteruitgang van de soort waardoor de Euraziatische otter in veel delen van zijn oorspronkelijke verspreidingsgebied verdween. Zo verdween de Euraziatische otter in 1988 ook uit Nederland. Toen de negatieve effecten van menselijk handelen op de natuur zichtbaar werden, zijn er strengere wetten gekomen om de impact van menselijke activiteiten te verminderen. Daarnaast begon in deze periode het grootschalige herstel van natuurlijke omgevingen in Nederland en de rest van de Europa. Dankzij het terugdringen van watervervuiling, opschonen van de rivieren, herstellen van de natuurlijke dynamiek in wetlands en het verbinden van natuurgebieden, werd de staat van de Nederlandse wetlands goed genoeg geacht voor het herintroduceren van de Euraziatische otter in Nederland. In 2002 werd daarom de Euraziatische otter in onder andere Nationaal Park de Weerribben Wieden weer geïntroduceerd. De populatie is sindsdien goed in de gaten gehouden en gevolgd om eventuele problemen in kaart te brengen en op te lossen. Sinds de herintroductie is de populatie van de Euraziatische otter in Nederland gestaag gegroeid en werd de populatie in 2020 geschat op 450 individuen. Dit is het minimumaantal individuen waar de populatie aan moet voldoen om levensvatbaar te zijn. Deze populatie is geschat op basis van het genetisch materiaal van dode otters en uit otter ‘spraints’, de uitwerpselen van de otter. De Euraziatische otter komt voor in Noordoost Nederland, namelijk in Overijssel, Drenthe, Groningen, Fryslân en Flevoland. Ook leven sinds enkele jaren otters in o.a. Nieuwkoop, Naardermeer en Gelderse Poort en is er ook een otter gespot in de buurt van Utrecht. Uiteindelijk kan de Euraziatische otter zich verspreiden door heel Nederland.

Doelen

Voor een succesvolle, verdere verspreiding van de Euraziatische otter is het erg belangrijk dat de populatie zich uitbreidt richting de 1000 individuen, met deze omvang is de populatie niet alleen levensvatbaar maar heeft de populatie grote kans om succesvol te blijven. Daarbij moet er natuurlijk ook voldoende leefgebied beschikbaar zijn en dit moet van goede kwaliteit zijn. Er moeten minimaal 187 hokken van 10×10 km aan gunstig leefgebied bewoond worden door de Euraziatische otter in Nederland. Momenteel is dit 139 hokken van 10×10 km. De verspreiding van de Euraziatische otter in Nederland gaat op dit moment met 13% per jaar maar dit zal langzamer gaan naar mate de populatie groeit. Er wordt dus verwacht dat het nog wel een aantal jaren duurt voordat de doelen worden bereikt. 

Problemen 

We zijn er dus nog niet! De grootste problemen die de Euraziatische otter momenteel in Nederland tegenkomt zijn het hoge aantal verkeersslachtoffers en de genetische diversiteit van de populatie. Elk jaar worden er nog ongeveer 100 Euraziatische otters aangereden in Nederland op onveilige verkeersknelpunten. Deze knelpunten verminderen de kwaliteit van het leefgebied. Er wordt dan ook veel aandacht besteed aan het identificeren en oplossen van grote verkeersknelpunten in provincies waar de otter nu voorkomt en zich lijkt te verspreiden. Het oplossen en voorkomen van aanrijdingen kan middels zogenaamde faunapassages, deze faunapassages worden daarbij ook gebruikt door andere amfibieën, reptielen en andere zoogdieren. De Euraziatische otters in Nederland vormen één grote populatie die afstamt van een redelijk klein aantal individuen. De genetische diversiteit van deze populatie is dan ook niet erg hoog. Om de populatie resistenter te maken en toekomstperspectief te bieden is het belangrijk dat er uitwisseling komt van genetisch materiaal met de Euraziatische otters in Duitsland. Het gebied in het oosten van Duitsland dat ‘vol’ zit met otters ligt ongeveer ter hoogte van de Weser, op de lijn van Hannover en Bremen naar het zuidoosten naar Beieren. De afstand tot de populatie in het oosten van Duitsland is nog zo’n 150-200 km. 

Rode Lijst 

Ondanks het feit dat de doelen voor de Euraziatische otter in Nederland nog niet zijn behaald is de soort wel van de Nederlandse Rode Lijst Zoogdieren gehaald door de goede periode die de soort heeft doorgemaakt de laatste jaren. Veel mensen die zich actief inzetten voor de Euraziatische otter zijn hiervan geschrokken omdat er nog steeds maatregelen, aandacht, energie en geld geïnvesteerd moet worden in de bescherming van de Euraziatische otter. De Rode Lijst Zoogdieren wordt echter niet gebaseerd op meningen van experts maar op gevalideerde waarnemingen die getoetst worden aan criteria. Op basis van deze toetsen wordt er een status toegekend aan de soort. Voor de Nederlandse Rode Lijst zijn de criteria ‘zeldzaamheid’ en ‘trend’. Voor het criterium ‘zeldzaamheid’ moeten er meer dan 250 dieren zijn in meer dan 17 blokken om niet op de Nederlandse Rode Lijst te komen. Die aantallen halen we precies sinds winter 2019-2020 waardoor de Euraziatische otter dus van de Rode Lijst Zoogdieren is gehaald. Als één van de twee criteria lager is, dan wordt de soort wel (weer) op de Rode Lijst geplaatst. Voor het criterium ‘trend’ scoort de Euraziatische otter ‘stabiel of toegenomen’ sinds 1950. Als óf de aantallen óf de verspreiding met meer dan 25% is afgenomen sinds 1950, dan zou hij ook op de Rode Lijst staan. De Euraziatische otter staat wel op een andere internationale Rode Lijst, namelijk de IUCN Red List. Volgens de internationale IUCN criteria, scoort de Euraziatische otter Vulnerable (kwetsbaar), op criterium D1. Dit betekent dat de soort voorkomt in een beperkt aantal gebieden. De Euraziatische otter voldoet dus pas sinds 2019-2020 aan de criteria om van de Nederlandse Rode Lijst Zoogdieren gehaald te worden. Als top predator is de Euraziatische otter erg gevoelig voor veranderingen in zijn habitat, zoals een verminderde waterkwaliteit, verlies aan bedekkende rietkragen langs oevers door een niet gunstig maaibeleid en natuurlijk een tekort aan faunapassages en afrasteringen om aanrijdingen in het verkeer te voorkomen. Het verwijderen van de Euraziatische otter van de Rode Lijst Zoogdieren kan een reden zijn voor overheden om het investeren in beschermingsmaatregelen voor de otter te verminderen of helemaal te stoppen. Het gevaar daarvan is dat de Euraziatische otter niet meer zo snel in verspreiding en aantallen toeneemt en net niet in een écht gunstige staat komt, dus voorbij de minimale aantallen. Dat zou zomaar een moment kunnen zijn dat de ottersoort een flinke deuk kan oplopen in populatieomvang en weer jaren nodig heeft om te herstellen. Het is daarom hard nodig de otter zo snel mogelijk in een gunstige staat van instandhouding te krijgen.

Het Jaar van de Otter Om aandacht te vestigen op het succes en de uitdagingen van de Euraziatische otter in Nederland, heeft de Zoogdiervereniging 2021 uitgeroepen tot het ‘Jaar van de Otter’. De Zoogdiervereniging zet zich via de Bever- en Otterwerkgroep CaLutra in voor de Euraziatische otter via monitoring, onderzoek en het verbeteren van het leefgebied. Het beschermen van de Euraziatische otter is niet alleen voordelig voor deze ottersoort maar ook voor veel andere soorten, zoals planten, vogels en insecten. Omdat de Euraziatische otter afhankelijk is van de goede kwaliteit van zijn leefgebied, betekent dat namelijk dat het hele leefgebied van de Euraziatische otter beschermd moet worden waar ook veel andere soorten baat bij hebben die in deze gebieden leven of ervan afhankelijk zijn. Daarnaast reguleert de Euraziatische otter als predator de populaties van andere soorten. Zo draagt het jagen van de Euraziatische otter op de Amerikaanse rivierkreeft bij aan het voorkomen van de uitbreiding van deze invasieve, snelgroeiende kreeftsoort.

Meehelpen

Om de Euraziatische otter onder de aandacht te brengen en de bijzondere soort te blijven ondersteunen en beschermen in Nederland, is alle hulp welkom. De belangrijkste aspecten die aangepakt moeten worden voor de Euraziatische otter zijn:

  1. Voorkomen van aanrijdingen in het verkeer via het maken van veilige oversteek plekken voor otters bij wegen
  2. Bescherming en vergroten van otterhabitat
  3. Bevorderen van gevarieerde oevers (dekking, variatie in oeverhelling, vegetatie, schuilplekken, …)
  4. Zorgen voor gezond water met een gevarieerde vis fauna

Om zoveel mogelijk mensen te betrekken in het ‘Jaar van de Otter’ en zo bij te dragen aan bovenstaande punten heeft CaLutra onderstaande lijst opgesteld. In deze lijst staan opties en mogelijkheden voor het beschermen en onder de aandacht brengen van de Euraziatische otter vanuit verschillende hoeken. Hierdoor hoopt CaLutra zoveel mogelijk mensen actief te krijgen voor onze otter!

Iedereen kan monitoren en aandacht vragen voor de otter!

  • Leg otterwaarnemingen vast (sporen, zicht, locaties van verkeersslachtoffers of verdrinking, via waarneming.nl of telmee.nl)
  • Neem deel aan structurele ottermonitoring via het NEM (https://otter.meetnetportaal.nl/)
  • Het tweeten/retweeten van positieve otter berichten
  • Spreek overheden (gemeente, provincie en/of waterschap) aan als het beheer van een weg of water in de buurt beter kan worden afgestemd op de otter

Beleid

  • Breng stakeholders bij elkaar in een regionaal otter overleg om prioriteiten te bespreken
  • Het vertalen van otter belangen in beleidsvisies, beleidsnotities en werkprotocollen
  • Het opnemen van de otter in (natuur)beleidsplannen
  • Lobbyen om de otter op te nemen in waterbeheerplannen, onderhoudsplanning en werkinstructies voor maaibeheer
  • Het attenderen van beleidsmakers op het nemen van maatregelen voor de otter in meerjarenwerkplannen
  • Het begroten van financiën voor otter maatregelen en deze werkzaamheden meenemen in al geplande werkzaamheden
  • Promoten en deelnemen aan internationale kennisuitwisseling
  • Organiseer een regionale veldwerkplaats voor beleidsmakers of beheerders gericht op maatregelen voor otters bij wegen en kanalen.
  • Organiseer een ontmoetingsdag voor de visserij: laat zien hoe belangrijk duurzame visserij is (voor beroeps-en/ofsportvisserij)
  • Vraag aandacht voor de otter in bouw- en beheerplannen
  • Maak of vraag concrete ontwerpen voor ottertunnels, -rasters en andere veiligheidsmaatregelen bij wegen

Onderzoek: ontwikkel kennis

  • Wordt opdrachtgever of begeleider van studenten
  • Geef onderzoeksopdrachten over otters aan studenten
  • Verwerk eigen data tot een artikel

Communicatie: creëer draagvlak en raak het brede publiek

  • De otter neerzetten in woord en geschrift als een positieve bijdrage aan de biodiversiteit
  • Een artikel (laten) schrijven over de otter in eigen blad
  • Organiseer een originele actie. Denk aan mensen en bedrijven met ‘otter’ in de naam die geïnteresseerd kunnen worden voor een activiteit en mensen die in een Visotter of Otterstraat wonen meenemen in de organisatie van activiteiten.

Scholing en voorlichting: informeer

  • Maak en deel een lespakket
  • Ga naar speciale otterroutes voor kinderen (of volwassenen) in natuurgebieden
  • Houd een lezing over de otter (plan jezelf hiervoor in of stel jezelf beschikbaar)
  • Programmeer otterfilm(s)
  • Geef een les of college over de otter
  • Geef een interview over de otter aan pers
  • Betrek de otter in voorlichting 

De hulp en inzet van voornamelijk vrijwilligers heeft bijgedragen aan de groei en verspreiding van de Euraziatische otter in Nederland. Er zijn bijvoorbeeld al veel verkeersknelpunten voor de otter doelmatig opgelost. De voorbeelden variëren van kostbare, landschappelijk fraaie passages, tot eenvoudige, maar effectieve, maatwerkoplossingen. Waar dit soort verbindingen goed zijn aangelegd, blijkt via monitoring en camera’s dat er minder slachtoffers vallen. Helaas zijn er nog veel knelpunten niét opgelost maar vrijwilligers (u?) kunnen helpen bij het realiseren van oplossingen. Vaak hebben provincies beperkte databestanden met knelpunten, maar het helpt om nieuwe knelpunten aan te dragen, te prioriteren en draagvlak voor maatregelen te bewerkstelligen. Door tijdig te signaleren kunnen faunapassages meegenomen worden in bijvoorbeeld bij de aanleg van wegen of grootschalig onderhoud eraan waardoor kosten kunnen worden bespaard. Een stukje in de lokale krant werkt soms heel goed, of een excursie naar een aantoonbaar goed opgelost knelpunt.

Heb je vragen of opmerkingen? Laat het weten via calutra@gmail.com. 

Heb je vragen of opmerkingen? Laat het weten via calutra@gmail.com

Referenties:

Hung, N., & Law, C. J. (2016). Lutra lutra (Carnivora: Mustelidae). Mammalian Species, 48(940), 109-122.

Kuiters, A. T., G. A. De Groot, D. R. Lammertsma, and J. Bovenschen. 2020. Genetische Monitoring van de Nederlandse Otterpopulatie. Ontwikkeling van Populatieomvang En Genetische Status 2019/2020. Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, WOt-technical report 188. Wageningen: Wageningen Environmental Research.

Kuiters, A. T., G. A. De Groot, D. R. Lammertsma, H. A. H. Jansman, J. Bovenschen, M. C. Boerwinkel, and M. Laar. 2019. Genetische Monitoring van de Nederlandse Otterpopulatie. Ontwikkeling van Populatieomvang En Genetische Status 2018/2019. WOt-technical report 157. Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu. Wageningen: Wageningen University & Research.

Kruuk, H. 2006. Otters. Ecology, Behaviour and Conservation. Oxford: Oxford University Press.

Lammertsma, D. R. and N. W. Van Den Brink. 2012. A Short Note on the Effects of Pollutants on the European Otter ( Lutra Lutra ).

Niewold, Freek and Harry Bosma. 2020. Veilig Oversteken Met Voorzieningen Op Maat. Buizen Voor Otters Onder Wegen. Zoogdier 31(3):16–18.

Ottburg, F. G. W. A. and C. A. M. van Swaay. 2014. “Gunstige Referentiewaarden Voor Populatieomvang En Verspreidingsgebied van Soorten van Bijlage II , IV En V van de Habitatrichtlijn.” Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu 124:269.

de Raad, J. 2017. “Fyke-Nets as a Potential Risk to the Eurasian Otter (Lutra Lutra).” Utecht University.

Reuther, Claus. 2002. “Otters and Fyke Nets -Some Aspects Which Need Further Attention.” Iucn Otter Specialist Group Bulletin 19(1):7–20.

DOE OOK MEE

Tijdens het Jaar van de Otter kun je van alles doen om de otter in Nederland te helpen.